Ahıska Kürtleri üzerine yeni belge: Zagurskiy’in seyahati

img

HABER MERKEZİ - Rus dilbilimci L. P. Zagurskiy’in 1872 tarihli Ahıska seyahatinde Kürtlere yer veriliyor. Tarihçi Dr. İsmet Konak ve araştırmacı Nihat Öner’in yaptığı incelemede, İsmaililer, Cunukiler ve Kirmançlara ilişkin önemli ayrıntılar göze çarpıyor. 

Rus dilbilimci Leonard Petroviç Zagurskiy’in 1872 yılında Tiflis guberniyası Ahıska uyezdi üzerine yaptığı seyahat, Kürtler üzerine dikkate değer bilgiler sunuyor. Zagurskiy, burada yaşayan Kürt aşiretlerinin iskânı, inancı ve kullandıkları dil konusunda önemli izlenimlerde bulunuyor. İsmaililer, Cunukiler, Redkiler, Celaliler, Kurdikiler ve Kirmançlar (Zazalar) seyahate konu ediliyor. Dr. İsmet Konak ve araştırmacı Nihat Öner, Rusça belge üzerinde yaptıkları incelemenin içeriğini Mezopotamya Ajansı’yla paylaştı. 
 
AHISKA KÜRTLERİ HANGİ KOLDAN?
 
L. P. Zagurskiy’in seyahat notları, Rus Coğrafyacılar Cemiyeti Kafkasya Birimi’ne bağlı “İzvestiya” adlı dergide 1873 yılında yayımlanmıştı. Zagurskiy, yaptığı yolculukta Ahıska’da yaşayan Kürtleri tasnif ederken şu soruyu soruyor: “Ahıska Kürtlerini acaba Kürt halkının hangi koluna dâhil etmek gerek? Kurmancca lehçesinin konuşulduğu Doğu koluna mı yoksa bir dilbilimci için ilgi çekici olan Zazaca lehçesinin konuşulduğu Batı koluna mı?” Kuşkusuz bu soru, bazı Kürdî dinamiklerin tarihte ne şekilde adlandırıldığına ilişkin yararlı bir veridir. 
 
KÜRT MELE YUSUF MODZGVEROĞLU YARDIM EDİYOR
 
Zagurskiy bahsi geçen seyahati yaz mevsiminde yaptığı için Kürtlere ulaşmak oldukça zor oluyor. Zira Kürtler bu dönemde yaylalara göç etmiş. Rus dilbilimci, bunun üzerine Tiflis Valisi K. İ. Orlovskiy ve Ahıska uyezdi mülki amiri M. İ. Nevtonov’u görüyor. Onlardan yardım alıyor. Ancak asıl destek Çolda köyünde yaşayan bir Kürt’ten geliyor. İsmaili aşiretine mensup oldukça nüfuzlu bir Kürt olan Mele (Molla) Yusuf Modzgveroğlu seyahate eşlik ediyor. Söz ona gelmişken İsmaili aşiretinin günümüzdeki en entelektüel simalarından biri olan araştırmacı ve çîrokbêj (hikaye anlatıcı) Ayhan Erkmen’in kapısını çalıyoruz. Kökenlerinin Çolda köyüne dayandığını, İsmaili (Smaili) aşiretinin Mozxêrî koluna mensup olduklarını ve büyük dedeleri Mele Usiv yani Molla Yusuf’un 19’uncu yüzyılın sonunda Kars’ın Göle ilçesi Karatavuk köyüne göç ettiğini dile getiriyor. Bir süre sonra Yusuf’un çocuklarının Kars’ın Digor ilçesi Dağpınar (Bazarcix) beldesine yerleştiğini belirten Erkmen, torunlarının şu an orada oturduklarını söylüyor. 
 
AHISKA’NIN İKİ YERLEŞİK AŞİRETİ İSMAİLİLER VE CUNUKİLER
 
Ahıska Kürtlerinin daha çok Kura Nehri’nin yukarı bölümünde, Uravelka Nehri civarında ve Vardziya mağara kentine yakın bir yerde yaşadıklarını aktaran Zagurskiy, aşiretlere ilişkin şunları yazıyor: “Ahıska Kürtleri temelde iki gruba ayrılıyor: İsmaililer ve Cunikiler (Daha doğrusu Cunkan. Cunkan sözcüğü aslında Cunki kelimesinin çoğuludur). Uyezdte başka Kürt aşiretleri de var. Örneğin Redki, Giyarturlu, Celali, Kurdiki aşiretleri gibi. Fakat bu Kürtler daha çok Erivan guberniyasından bu bölgeye kısa süreliğine çobanlık yapmak için geliyorlar. Dolayısıyla uyezdin daimi sakinleri kategorisinde değerlendirilemezler.”
 
KÜRTÇE SÖZLÜK VE DİLBİLGİSİ KİTABI HAZIRLANDI
 
Dilbilimci Zagurskiy, daha sonra inanç ve dil konusunda Mele Yusuf’tan bilgi almaya devam ediyor. Buna göre Ahıska Kürtlerinin Hanefi olduklarını aktaran Zagurskiy, aşiretlerin konuştuğu dille ilgili şunları kaydediyor: “İsmaililer ve Cunikilerin Kurmancca konuştukları konusunu tam olarak kesinleştirdik. İsmaililer bu lehçeyi Cunikilere oranla daha iyi muhafaza etmiştir. Oldukça dağınık bir bölgede yaşayan ve etrafı Türkî oluşumlarla çevrili olan Cunikilerde bu lehçe çok daha az korunmuştur. Günlük konuşma dili leksikolojik olarak Türkçenin etkisi altında kalmıştır. Molla Yusuf Modzgveroğlu’nun desteğiyle Kurmancca lehçesini esas alan küçük çaplı Kürtçe sözlük ve kısa bir dilbilgisi kitabı hazırladık. Bu sayede Peter Lerch’in Kürtçe metinlerinde dahi bulamadığımız bazı dilbilgisi formlarına ulaştık. Edindiğimiz kayıtlara göre Kurmancca lehçesini en arı konuşan aşiret, Ağrı Dağı eteklerinde göçebe bir yaşam sürdüren Redkilerdir. Redkilerin konuştuğu dil, Farsça ve Türkçenin etkisinde çok az kalmıştır. Yine aldığımız bilgiye göre Rusya sınırları dâhilinde Zazaca lehçesini konuşan herhangi bir Kürt olmadığı yönünde.”
 
AHISKA KÜRTLERİ 1944 YILINDA SÜRGÜN EDİLDİ
 
Bir kısmı Osmanlı topraklarına göç eden bir kısmı da Rusya sahasında kalan Ahıska Kürtleri açısından en hazin süreç 1944 yılında yaşandı. 14 Kasım 1944 yılında alınan karar gereği Sovyet yönetimi, Ahıska, Ahılkelek, Aspinza, Adigön ve Bogdanovka kentlerinde yaşayan Türk, Kürt ve Hemşinlilerin büyük çoğunluğunu (86 bin kişi olduğu tahmin ediliyor) Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan’a sürgün etti. Bu Kürtler arasında İsmaililer de vardı. Bu konuda Ayhan Erkmen şu bilgiyi veriyor: “Ahıska’da kalan İsmaililerin büyük kısmı Stalin döneminde Kazakistan’ın Almatı şehrine bağlı Issık kasabasına sürgün edildi. Burada Karasey köyü civarında yaşıyorlar. Birkaç yıl önce köyün ileri gelen önemli isimlerinden biri Mele Rızgo’ydu. Kendisi aynı zamanda Mele Ali’nin torunudur. Yani Mele Yusuf’un Çolda’dan çıktıktan sonra köydeki melelik görevini bıraktığı yeğeni Ali.”
 
Kaynak: Izvestiya Kavkazskogo Otdela Imperatorskogo Russkogo Geograficheskogo Obshchestva, Tom II, Tipografiya Gruzinskogo Izdatels'kogo Tovarishchestva, Tiflis 1894. s. 52-63.
 
MA / Dicle Müftüoğlu

Diğer başlıklar

09:30 Zırhlı araçla öldürülen Bayram'ın ailesi adalet bekliyor
09:24 İzmir'de suya yüzde 18 zam yapıldı
09:21 Bakanlık proje olmadan ‘dönüşüm’ ihalesi açtı
09:21 TBB Başkan adayı Sağkan: Feyzioğlu yönetimi iktidara çanak tuttu
09:16 Bıçak kemikte: Kadınların öfkesi büyüyor
09:10 Dolar 13,6 liradan güne başladı
09:09 Yeni Yaşam Kadın Eki’nin 27’nci sayısı çıktı
09:07 Emniyet 'delil' olarak gösterilen ifadeleri eksik gönderdi
09:06 Adalet Nöbeti’ne katılan Merwanî: Anneler herkese umut oldu
09:04 Esnaf: Türkiye batıyor, hükümet değişmeli
09:02 İşçilerin asgari ücret talepleri neler?
09:02 ‘Hasta tutuklular için bağımsız heyetler oluşturulsun’
09:01 Durmuş: Kürt sorunu devam ettikçe askeri harcama ve otoriterleşme artacak
09:00 01 ARALIK 2021 GÜNDEMİ
30/11/2021
23:55 Erdoğan konuştu, dolar yükselişe geçti
23:10 Amedspor kupaya veda etti
22:39 FARC ‘terörist örgütler’ listesinden çıkarıldı
22:02 Kars’ta 2 kişi tutuklandı
21:39 İhraç protestosu polis kalkanları eşliğinde yapıldı
20:52 Koronadan 207 kişi daha hayatını kaybetti
20:43 Mersin’de dengbej dinletisi
20:41 HDP’li Kurtulan’ın danışmanı Okutan tutuklandı
20:20 Kadınların eşit temsiline AKP ve MHP’den ‘hayır’ yanıtı
20:14 Bradost’a bombardıman
19:47 Emrah Apartmanı davası ertelendi
19:04 Genel Kurul’da ‘Tahir Elçi cinayeti’ tartışmaya neden oldu
18:08 AKP Sözcüsü Çelik: Cumhurbaşkanı adayımız Erdoğan’dır
18:04 KESK Urfa Şubesi'nden ihraçlara tepki
17:59 Altay: Hükümeti övmek, muhalefete uyarı yapmak MGK'nin işi değil
17:47 Beştaş’tan İmralı tepkisi: İmralı Adası Türkiye sınırları içinde değil mi?
17:30 Gazeteci Çaksu’nun yakalanmasına devam kararı
17:27 İstanbul ve Kocaeli’deki gözaltılar serbest bırakıldı
17:12 Zonguldak’ta terminal tavanı çöktü
17:07 Başak Cengiz'in katil zanlısı Diyarbakır'a nakledildi
16:49 Avukatların katılmadığı Kobanê Davası’na bir gün ara verildi
16:07 İstanbul’da simit fiyatı 3,5 liraya çıktı
16:07 Songül Sarı ölmeden faillerin isimlerini yazmış
15:29 Kışlık elbiselerini isteyen tutuklu darp edildi
15:26 3 gündür haber alınamayan gencin cansız bedenine ulaşıldı
15:14 Kobanê Davası duruşmasına heyet de gelmedi
15:04 Adalet Nöbeti’ne destek: Talepler karşılanıncaya kadar yanınızdayız
15:03 'Cezaevinde içme suyu kir akıyor' haberine soruşturma
14:59 Sağlıkçılar hak gasplarına karşı miting düzenleyecek
14:57 Karaaslan ailesinin adliye önündeki eylemi sürüyor
14:57 Bebeğe işkence eden Yunus Göç tutuklandı
14:46 Dolar tekrar yükselişte
14:39 Van'da ekonomik kriz protestosu: Tecrit krizlerin ana nedenidir
14:39 Konfederasyonların asgari ücret talebi
14:38 ATO: Hasta tutuklular bir an önce tahliye edilmeli
14:18 KESK 4 bölgede miting düzenleyecek: Herkes sesini duyursun
14:11 İstanbul’da fırtına bilançosu: 5 ölü, 45 yaralı
14:08 Avukatlardan Öcalan’la görüşme başvurusu
13:46 3 aylık bebeğe işkence eden baba gözaltına alındı
13:46 Mahkemeden tutukluya: Suçlu bulunursan tercüman parasını kendin verirsin
13:44 Gözaltında yaşamını yitiren Araç’ın duruşması ertelendi
13:38 Lodos nedeniyle deniz ve kara birleşti
13:37 Adalet Nöbeti 15'inci gününde
13:21 ‘Elçi dosyasının karanlıkta bırakılmasına izin vermeyeceğiz’
13:06 Mardin’de 9 kişinin gözaltı süresi uzatıldı
12:56 Diyarbakır Barosu 3 avukata saldırıyı kınadı
12:36 Sêmalka’da nöbet eylemi 57’nci gününde
12:34 Suruç Katliamı Davası’nda ‘bağlantısız’ gerekçeli karar
12:32 Oluç’tan İmralı çağrısı: Bu insanlık suçuna son verin
12:19 5. Yargı Paketi Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdi
12:18 Emine Şenyaşar 9’uncu kez ifadeye çağrıldı
11:33 Sevil Rojbin Çetin tahliye edilmedi
11:15 DTK, TJA, DBP, HDP’den tecrit açıklaması: Öcalan kırmızı çizgimizdir
11:06 İmralı’daki ‘özel hukuk’ Bakanlar Komitesi gündeminde
10:46 Gazeteci Çapan’ın yargılandığı dava görüldü
10:28 11 kentte eğitime ara verildi
10:18 Esnaf isyanda: Bugün sattığımızı yarın yerine koyamıyoruz
10:05 Fırtınanın etkisiyle kıyıya oturan gemi battı
09:56 Deniz ulaşımında bazı seferleri iptal edildi
09:51 Kadıköy’de polis bir kişiyi öldürdü
09:41 Gazeteci Bêcan: KDP, Türkiye’nin postacısıdır
09:40 Hakkari’de aralıksız yasak
09:40 Kızı kimyasalla öldürülen anne: Öcalan ile konuşulursa sorun çözülür
09:38 Türkdoğan: AK süreci etkili yürütmezse kendini inkar etmiş olur
09:23 4 parçadan seslendiler: Kürt birliğini sağlayalım
09:12 Beraat ettiği dosya 20 bin TL öderse düşecek
09:04 Meteoroloji'den fırtına uyarısı
09:01 Sıddık Güler’in ailesi: Adalet için nöbetteyiz
09:01 'Kadınların Federe Kürdistan Hükümeti’ne güveni kalmadı'
09:00 21’inci yüzyılın toplama kampı: Patnos Cezaevi
09:00 İzmir betona gömüldükçe havası ve denizi kirleniyor
09:00 30 KASIM 2021 GÜNDEMİ
08:29 DAİŞ saldırısında bir peşmerge yaşamını yitirdi
08:17 Diyarbakır’da sis etkisi
29/11/2021
22:44 Kobanê olaylarında düğünde olduğu ispatlanmasına rağmen ceza verildi
21:38 Ercan Çetin’in cenazesi ailesine verilmeden defnedildi
21:08 Emrah Apartmanı’na ilişkin açılan dava görüldü
20:26 ‘İnsanlığa Gönderilmiş Mektuplar’ filminin gösterimi yapıldı
20:07 Kovid-19’dan 189 yeni vefat
19:55 Manisa’da iki HDP üyesi tutuklandı
19:33 İzmir'de de fırtına etkisini gösterdi
19:16 BTS’nin nöbeti 46’ncı haftasında
19:04 Aldıkları ‘saat’ gerekçesiyle 4 gündür gözaltındalar!
18:47 Dalyan Kanalı'na kayalar dolduruluyor
18:38 Cizre'de 3 kişi tutuklandı
18:21 HDP Kadın Meclisi Güven’i ziyaret etti