"Manîfestoya Aştî û Civaka Demokratîk" a Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan ku di çarçoveya Paradîgmaya Modernîteya Demokratîk de hatiye nivîsandin, ne tenê di qada siyasetê de, di nîqaşên li ser ji nû ve rêxistinkirina civakê de jî serdemeke nû da destpêkirin. Di çarçoveya nîqaşên li ser ji nû ve avakirina qadên jiyanê yên demokratîk de, bi taybetî di civaka Rojhilata Navînê de, rehên dîrokî yên jiyana komunal, nakokiyên di navbera dewlet û komunan de û komun çawa dikarin werin avakirin di rojevê de ne.

 

Di vê çarçoveyê de, em bi nivîskar û edîtor Mehmet Karakûş re li ser aliyên civakî û dîrokî yên komunan axivîn.

 

Karakûş, komunan ji kokên wan ên dîrokî bigire heta pêkanînên wan ên roja îro nirxand û destnîşan kir ku komun divê li ser bingeheke dilxwazî, bi biryargirtina wekhev û kolektîf ji hêla endaman ve û li ser bingeha hilberîn û xerckirina hevpar werin damezrandin. Karakûş her wiha bal kişand ser nakokiyên di navbera dewlet û komûnan de di seranserê dîrokê de, destwerdanên hêzên eşîrî û rola modelên hevkariyê û girîngiya pêşvebirina jiyana komunal li Kurdistanê bi rêya prototîpên mînakî. 

 

Karakûş di axaftina xwe de li ser bingehên dîrokî yên komunan sekinî û bilêv kir ku her çend lîteratura Marksîst a klasîk bi gelemperî dîrokê bi perspektîfa têkoşîna çînî vedikole jî, lê nêrîneke kûrtir eşkere dike ku pevçûnên dîrokî bi rastî bi têkoşîna di navbera zayendan de dest pê dikin. Karakûş wiha pê de çû: "Dema ku em dîrokê bi kûrahî vedikolin, têkoşîna çînî di destpêkê de wekî şerê zayendî şikil digire, heta berî derketina holê ya têkoşîna çînî jî. Ango, di nav civakeke eşîrî ya matrîarkal de, hin nirx li dora jinan hatine şekildan. Jin ne tenê xwedî şiyana naskirina nebatan bi rêya pêvajoya berhevkirinê ne, lê di heman demê de dest bi çandina van tovan jî dikin. Ev nirx, li dora jinan, dahênanên wan, karanîna wan di dermanên destpêkê de ji ber naskirina taybetmendiyên başkirinê yên hin nebatan û şiyana wan a dermankirina nexweşiyan hatine şekilkirin. Di civakên çandiniyê de, rêveberên qurnaz, kahîn û rêberên leşkerî van nirxan bi dest xistin, lê di civakên ku nêçîr û xwedîkirina heywanan serdest bûn de, kujerê qastîk ku bi nêçîrê hatiye şekilkirin, di destpêkê de serdestiyek li ser jinan ava kir. Ev pêvajoya serdestiyê hêdî hêdî bû sedema sînordarkirina jinan ji statuya xwedawendiyê ber bi malên giştî û taybet ve û koletiya wan pêş xist. Ji ber vê sedemê, dîrok ne bi têkoşîna çînan, lê bi têkoşîna zayendan dest pê dike. Gava ku kujerê qastîk pêşî li ser vê qadê yekdestdariyê ava dike û di vê pêvajoyê de dewleta xwe ava dike, ev nakokî vediguhere têkoşîna di navbera dewlet û komunê de. Bi taybetî ji vê serdemê û pê ve, hemû şoreşên civakî yên di seranserê dîrokê de di destpêkê de têkoşîna di navbera dewlet û komunê de ne. Lêbelê, bi demê re, ev xirab dibin, dibin sedema rewşeke cuda, qonaxeke cuda, an şêwazeke nû ya rêxistinê ji bo kujerê qastîk." 

 

'DERKETINA HOLÊ YA KUJERÊ QASTÎK'  

 

Karakûş mînakek ji şêwaza nû ya rêxistinkirina kujerên qastîk da û got: "Em bibêjin ku Şoreşa Îslamî ya li dijî koletiyê li Nîvgirava Erebî dikare wekî mînak were nîşandan. Şoreşa Îslamî di destpêkê de têkoşîneke komunal bû. Di serdema Pêxember Muhammed de, komunek hat damezrandin. Di serdema Pêxember Muhammed de, behsa dewletekê nehat kirin û her wiha behsa serdestiya çîneke civakî li ser çîneke din jî nehat kirin. Lêbelê, piştî mirina Pêxember Muhammed, bi rêya şerê naveşîrî di bin serokatiya Muawiye de dewletek hat damezrandin. Ev damezrandina dewletê pêşveçûneke din a dewleta kevin a serdema koleyan bû; ew derketina holê ya kujerên qastîk bi rengekî nû bû. Reformasyona Îslamê di serdema Pêxember Muhammed de ji hêla berjewendiyên van kujerên qastîk ve hat şekildan ku dema ku eslê komunê winda dikirin, dewletê di destên xwe de digirtin."

 

'TÊKOŞÎNA KOMUNÊ DIDOME'  

 

Karakûş destnîşan kir ku tevgerên komunal tevî rêxistinkirina kujerên qastîk di tevahiya dîrokê de hebûne û got: "Têkoşîna Tevgera Qarmatiyan li dijî vê yekê têkoşîneke komunal e. Heman tişt li Rojavayê jî tê dîtin. Li Rojavayê, serhildanên cotkaran hebûn ku bi qasî 300 salan dom kirin da ku serdestiya Xiristiyaniya komunal a yekem ava bikin. Ev serhildan têk çûn. Lêbelê, bi pêşkeftina modernîteya paşîn re, têkoşînên komunal dest pê kirin. Li Fransayê, tevgera Babeuf hebû û li Îngilîstanê, komên bi navê levellers hebûn. Piştgirî ji wan re hat dayîn, lê ew ne serketî bûn. Digel vê yekê, ew hatin tepeserkirin. Dema ku em li têkoşînên destpêkê dinêrin, ew bi tevahî têkoşîneke di navbera mirovên ku bi tevahî bi keda xwe dijîn de ye. Lêbelê, ev têkoşîn bû sedema serdestiya kesên xwedî ezmûna rêveberiyê, yên ku em jê re dibêjin kujerên qastîk, yên ku ji wan hîn bêtir xwedî ezmûn hebûn û bû sedema pêşveçûna kujerên qastîk bi şêwaza modernîteya kapîtalîst an şaristaniya kapîtalîst. Tu ji van bûyeran di rêça normal a bûyeran de pêk nehatin; ew bi tevahî bi destwerdana kujerên qastîk ve hatine şekildan. Ev têkoşîna komunal îro jî berdewam dike. Ev têkoşîn di dema Şoreşa Sovyetê û Şoreşa Bolşevîk a 1917'an de berdewam kirin. Lêbelê, ji ber sosyalîzm, desthilatdarî û ramana Bolşevîk a li ser bingeha dewletê, heman şêwaza kujerê qastîk bi demê re vejiya û serdest bû."

 

LI KURDISTANÊ RÊXISTINKIRINA KOMUNÊ  

 

Karakûş, derbarê têkoşîna komunan li Kurdistanê de axivî û diyar kir ku têkoşîna komunan li Kurdistanê dikare bi ji nû ve rêxistinkirina wê bi nêzîkatiyeke hevkar were bidestxistin. Karakûş wiha domand: "Pêdivî ye ku bi afirandina mînakan û afirandina prototîpan, civak wê esas bigire. Di demên kevnar de, avakirina komunan hêsan bû. Di civakên berî kapîtalîzmê de, qadên jiyan û hilberînê hêsantir bûn; çandinî, xwedîkirina heywanan û hunermendî pir belav bûn. Ji ber vê yekê, di civakên wiha de avakirina komunan hêsantir bû. Lêbelê, di civakên îroyîn ên piştî pîşesaziyê û tevlihevtir de, avakirina komunan dijwartir e. Avahiyên hevgirtî ramaneke berfirehtir û avakirina avahiyên nerm hewce dikin. Komun dikarin di her aliyê jiyanê de werin avakirin. Loma, mantiqa komûnê çi ye? Ew ji Latînî tê û tê wateya 'hevkarî'yê. Di Kurdî de, 'kombun' tê wateya berhevkirina dahat û bi hev re tevgerînê. Dîroka komunê bi qasî dîroka mirovahiyê kevin e. Ew qet bi tevahî winda nebûye. Ew ji Hurramiyan bigire heya Mazdekîzmê, Babekîzmê, komunîstên Îslamî, tevgera Qermatiyan û tevgerên mîna Îsmaîlî, Xiristiyaniya destpêkê, Esseniyan di Cihûtiyê de, meylên Babeuf di Şoreşa Fransî de û hwd. Hîn jî beşên civakê hene ku îro bi zîhniyeta komunal dijîn. Dema ku em civaka xwe dinirxînin, xwedîkirina heywanan û çandiniyê bêtir fonksiyonel in. Me hin bajarên ku pîşesazî lê pêşketiye hene, lê ev ne di astekê de ne ku ew karibin amûrên hilberînê yên ku dikarin pîşesaziya giran biafirînin bi cîh bikin. Ji ber vê yekê, divê komunên me bêtir li ser xwedîkirina heywanan, çandinî û sinhetê ava bibin. Li cihê ku kargeh hene, komûnên li ser bingeha pergala kargehê jî mimkun in. Komûn jiyana hevpar, hilberîna hevpar, xerckirina hevpar, biryargirtina hevpar û nîqaşê hewce dike."

 

MEKANÎZMAYÊN BIRYARÊN HEVPAR  

 

Karakûş îşaret bi nebûna milkê taybet di komunê de kir û got: "Endamên komunê wekhev in. Di komunê de rêveberiyek taybet heye. Lêbelê, ev rêveberî ne rêveberiya em pê dizanin; ew bêtir avahiyek e ku ji hêla endamên komunê ve di nav xwe de tê hilbijartin, bi demên taybetî ve sînordar e û di bin çavdêriyê de ye. Rêveberiyên komunê biryaran nadin û wan bi ferdî bi cîh naynin. Ew bi endamên komunê re biryaran didin û van biryaran bi hev re bi cîh tînin. Rola rêveberiyan li vir ew e ku kar û rolan hevrêz bikin. Bi tevahî mekanîzmayên wan ên tepeserkirinê nîn in; ew her gav di bin vegerandinê de ne û çavdêrî pir girîng e. Beşdariya rasterast, şefafî, venêrîna vekirî û hebûna mekanîzmayên çavdêriyê di her alî de bingeha komunê ne."

 

Karakûş destnîşan kir ku encama herî girîng a ku ji pratîka sosyalîzma reel a der barê komunan de hatiye derxistin ev e ku dê tu komunanên bi zorê tune bin û wiha dawî li axaftina xwe anî: "Komun divê bi tevahî bi dilxwazî ??bin, li ser bingeheke dilxwaziyê ?bên avakirin û komunanên ku li ser vê bingehê hatine avakirin divê xwe bi rê ve bibin. Ger komun karibe asta jiyana endamên xwe bilind bike û hem ji hêla madî û hem jî ji hêla manewî ve bibe modelek, mimkun e ku mirovên din jî bikişînin nav têkiliyên komunal û mirovên din jî komunîze bikin."

 

MA / Melîk Varol